Global Chin News

Friday, Oct 31st

Last update07:12:12 PM GMT

Chin Zatlang Holh & Laizo Holh, Rev. Chan Chum Hmuhning

alt
"Chin Miphun Nih Zatlang Holh Ah Laizo Holh Kan Hman Lai Timi Cu A Caan A Si Ti Lo"

By Rev. Chan Chum

Bia hmaithi

A cunglei konghe pehtlai in Zatlang holh kong ka tial duhmi hi hmunhma ka laak tuk sual lai caah a tawinak te in ka rak tial lai.

Tlang holh suallam

Miraang biafang “Common Language” timi hi Chin miphun nih “Tlangholh” kan ti. Kawl holh in kan chim ahcun “Bung-saka” a si lo ah “Bung-shape” kan ti lai cu tlang holh nih a sawh duhmi cu zapi nih theih khawhmi a si lo ah tial le rel khawhmi a si lo ah zapi nih pehtlaihnak caah hman khawhmi holh ca tinak a si.

Tlang holh tinhmi

Tlang holh nih a tinhmi cu midang holh hrawhpiak le khuh nenh (Influence) tuah a si lo, hramhram in cu miphun holh kha khua holh theng nan hman lai tiah ti khawh a si lo. Zeitintiah midang nih an mah le an holh cio te kha an sunsak an upat cio i thanter le fehter an i zuam cio. Cu bantuk in mah le holh cio kha kan va hrawhpiak hna a si ahcun miphun pakhat i a covo kan sukkhawn kan hnawrsuan a si. Mah ti a si tik ah miphun pakhat le pakhat i huatnak le i ralnak lung i fahternak a chuak khomi a si.

Cu caah cun tlang holh cu hramhram in miphun pakhat, khua pakhat holh kha ser silo in tlang holh timi cu amah te in pawngkam le sining hawih in a sersiam i a thangcho mi, mizapi nih fuhmi le panhmi hmanmi holh a si awk a si.

7.9. 2012 ah kan lai vuanci Pu No Than Kap nih Tamadah sinah Lairam (Chin) huap in laimi dihlak caah “Laizo” cacawn ding le “Laizo” holh tlang holh ah hman dingin tialmi konghe pehtlai in “Laizo” holh cu 1922 “Lairam Holh” (Pyine saka) a rak khiah i 1958 February thla 15 in kawlram radio ah Taingyintha holh in aw an thanhchuah hi kum 30 a si cang. Cu cahcun pehchap i hmanding ah a tlak tiah a timi hi a hman ko al awk zeihmanh a um lo. Sihmanhsehlaw mirang cozah nih 1885 kum ah kawlram pi cu an rak lak. 1892 kum ah lairam zong cu a rak lak dih. 1896 kum ah lairam uknak phunghram an ser i hramhram uknak (Dominion status) uknak in an rak kan uk. Laimi tuanbia ah mi nih an kan uk hmasabik a si.

Kan lairam cu tlunkalnak (Cummunication) a har caah Kalaymyo Vanlawng a tum khawhnak khua he a naibik mi Falam cu hmun lai (Center) lak in mirang cozah nih an rak kan uk. Falam le Hakha kar cu ke lawngin kal khawh a rak si Mawtawka lam a um lo. Cu cahcun Hakha khua cu khua kenne bantuk ah a cang. Mah lioah Hakha ahcun Vuanthok ah mirang bawi Hay Neave a rak si. Cun Falam zipeng ah U Thein Mawng a rak si. Cu cahcun Falam cu Chin miphun pi i kan khualipi a si tiah kan ti khawh. Cu Khualipi Falam i holh cu “Laizo” holh a si i tlang holh bantuk ah kan rak hmanmi cu hman awk hrim a rak si ko. Zei cahtiah kan khualipi holh a si.

Mirang uknak dothlennak duh ruangah kan lai vuanci hmasabik a rak simi Pu Vom Tu Mawng cu 24.12. 1924 ah ralkap in a chuak i lairam luatnak ding caah rian a rak tuanmi kan pa pakhat a si. 1934 kum ah Mindat peng Vomtu khua ah laimi lungrualnak bu a derh i kawlram i Doh Burma Asii-azuung (ဒုိ႕ဗမာ အစည္းအ၈ုံး) timi pehtlaihnak tuah in mirang cozah sinah mah te uknak le nawlngeihnak fak piin a rak halmi pa a si. Hi tluk in laimi caah rian a tuan i lai vuanci hmasabik pa zong nih laimi tlang holh ah Mindat holh theng siseh tiah a rak ti bal lo. Kut cung khualipi simi Falam tlang holh te kha a rak i hrawm ve ko. Cu Pu Vom Tu Mawng cu laimi vialte nih kan pa tiah kan ti khawhnak a si.

Ca tialtu, laica tangli ka cawn lio ah hmasabik laimi IS ( ျပည္နယ္ပညာေရးမွဴး) cu Tlaisun bawi Van Hmung fapa Pu Chiah Luai a si. Sianginn lei he pehtlai in zeizong vialte ah nawlngeitu a rak si ko. Sihmanhsehlaw “Laizo” holh theng in laica nan cawn lai tiah hramhram in a rak kan ti bal lo. Kumkhat ah vuihnih hrawng Hakha Sianginn check ah a ra tawn i Hakha Laica kan cawnmi cungte ah khan a lung a rak tlingmi kan pa pakhat a rak si. laica kan cawn lio ah ka cin-ken rihmi cu,
                    

                    “Di ka cih i  tlah ka duh
                     Kapa cu Sia hleinga a ngei
                     Chizawh nih ti a liah
                     Saya nih ka zia ka za a ka zoh
                     Napa bia va hliah
                     Ra ko tiah a ti”.

A cunglei i kan rak cawnmi laica te hi kan Hakha holh le ca te a si ko. Cucu kanpa I.S Pu Chiah Luai nih nan cawng hrimhrim lai lo tiah a rak kan ti bal lo. Cu bantuk thiamthiam in a voihnihnak laimi IS a simi kanpu Sum Mang zong nih a rak ti bal lo.

Zei holh dah kan thim lai?

Colony chan lio ah Mirang, Portugal, Spain, French tibantuk ram hna nih an holh hi vawleicung tlang holh ah tla kho seh tihi saduhthah le an rak i zuam cio mi a rak si. laimi zong lungthiang te in i zuam cio ve i Asho Chin in, lai le Zomi in, Laizo holh in, Hualngo holh tibantuk in i zuamcio ding a si ko. Chan tampi hnu ah mitampi nih theihmi le hmanmi holh poh kha tlang holh ah can ter ding khi a si ko. Cu tik ahcun kan mah holh theng cu holh theng kha holh theng tiah bia tam ding a si lo. Cu holh cu kan upat cio ding a si ko.

Zei holh cu dah kan dirpi ve lai?

Laimi phun nih tlang holh ca i hman dingah a tanglei thil sining hna nih a dirhmun a pekmi a si lai.

(1) Khualipi Holh a si lai

Vawleicung tlang holh tam deuh zoh tikah an khualipi hmanmi holh lawngte an si. Tah chunhnak ah Mizo, Shan, Kachin holh tiangah a khualipi cio hmanmi holh hi tlang holh ah an hman ko. Cucu hramhram in biakhiahnak in a rami a si lo. A mah sining te in a rami a si ko. Indonesia cu Tikulh 9000 ringlo umnak ram a si. A sinain cu vialte holh cu holh pakhat an hmang kho. Cucu Bahasa indonesia holh a si. Cucu an khualipi holh a si. Cucaah lai miphun caah kan zatlang holh hi kutcung khualipi a simi i holhmi a si ding ah a fawibik le a tlakbik a si ve ko. Lairam khualipi ah Tidim a si ahcun tlang holh ah Tidim holh kan hman awk a si ko. Cu bantuk in Mindat zong khualipi a si ahcun tlang holh ah Mindat holh kan hman awk a si ko.

(2) Lairam laicer ah holhmi a si lai

1947 Jannuary 4 ah kawlram nih mirang sin in luatnak a hmuh. 1947 kum uknak phunglam an tuahmi Dalnga, caang 196, 197, 198 thawngin mah te i uknak nawl le i hruainak nawl kan hmuh i lairam cu Chin Witetataing ( ခ်င္း ၀ိေဒသတုိင္း) ti a hung si. Hi lio zong ahhin Falam cu zipeng zung ummnak a laicer, lairam khualipi a rak si ko. 1962 ah Tawhlan-yee-kawng-sil (ေတာ္လွန္ေရးေကာင္စီ) Nay Win a cozah an hung kai hnu, lairam ah khualipi cu Hakha siseh tiah an ti i 1965 July 7 in Hakha khualipi sinak cu fehter a si. Cu hnu i lairam a cozah cu Chin-Oo-Si ti a si. Tawhlan-yee-kawng-sil
(ေတာ္လွန္ေရးေကာင္စီ) Nay Win a cozah nih hi Hakha khuahlipi an sernak hi hramhram in a si lo. Laitlang ah khawika khua dah khualipi caah a laicer (Center ) a si lai tiah hlathlaitu an thlah hna i cu hna nih cun Vanlawng in an zoh. Vawlei Map in an zoh tik ah Hakha hi laitlang nichuah nitlak in an zoh tik ah Hakha hi laitlang nichuah nitlak chaklei thlanglei caah a laicer bik a si tiah an hmuh. Cu caah Hakha khuahlipi sinak hi a hmanbik le a dikbik le buaktlak bik a si caah a ho hmanh nih kan lungtlin awk a si ko.

(3) Cawk zuarnak Hmun Laicer Holh A si awk a si lai

Vawlei tuanbia zoh tikah Mirang holh in Swahili le Bahasa Indonesia holh tiang tlang holh ah a ni chuah khawhnak cu cawk zuarnak (Trade) ah an rak hmanmi holh an rak si caah a si. Cawk zuarnak (Trade) nih hin tlang holh a chuahpi. Hi cawk zuarnak kan ti tik ah lam le sul mi zapi tlunkalnak le khualtlawnnak he a pehtlai mi a si. Lam zohnak a si awk a si. A tu lio ah Hakha khuahlipi cu lam za tonnak a si. Hakha- Mandalay, Hakha-Matupi, Hakha-Thlantlang, Hakha-Falam-Kalaymyo Bass kaa a um dih. Sak tuannak lei zung nih Hmandaw lam an chunh cuahmah lio pi a si. Khualtlawng lamli pawl le chawlet chawhrawl pawl za-long ten tlun kal khawh a si. A tuah Hakha in Saicichuak tiang lam a pem i Sangau tiang a phan hngami lam a si. Kan lai vuanci Choh U Hung Ngai nih 15-4. 2012 ah hunnak zong a tuah cang. Mah cacun kan hmailei ahcun mizo ram le kan Hakha hi leh laang in tlunkal khawh a si cang lai. Cucahcun kan Hakha khualipi ah tlunkalnak a fawi caah Mandalay lei in Tuluk thil nitlak lei thilri vialte si hna seh, Thantlang Kalaymyo lei in India thil si hna seh, Falam lei tisik an hnah, Matupi lei zong in Yakhaing, Paletwah lei thil tibantuk vialte an lut kho. A tu ah kan cozah nih Matupi le Paletwah karlak Mawtawka lam awnnak ding caah a zuam cuahmah liopi a si. Hmandaw ah Facang le eidin dang tampi cu leh laang in vung laak khawh an si cang lai. Hi thil vialte hi pehtlai in chawleh chawhrawlnak ah ka ni biakchawnhnak holh cu Hakha holh a si ko. Tidim lei Falam lei kan fa kan nau le kan khuachung i an rak rat tik zongah kan Hakha holh in kan i chawnbia kho dih. Hakha holh an thiam dih. Cu cahcun kan Hakha khualipi cu Business Center a si ko cang. Hmailei ah Kungtaih le Company nganngan an um chin te lai i  cawk zuarnak caah kan Hakha holh thiam a herh chin te lai. Cu thil nih cun duhsah te in Hakha holh hi tlang holh caah dir hmun a ser piak ko tihi fiang te in hmuh khawh a si.

(4) Cozah zunghmun khua a si lai

Lairam khualipi le cozah zunghmun khua a simi Hakha khualipi cu khuazakip minung an phaknak a si. Ram khel rian (Politic) hmun leicer a si. Cozah riantuan chawlet chawhrawl, ramchung ramleng mi lian mi ngan le min thang le minlar kip phakmi khua asi . Hakha khua hi laimi (Chin) vialte kan khua a si. Kan Jerusalem  asi. Cucahcun cozah zunghmun khualipi a si ruangah Hakha holh hi tlang holh si dingin dirhmun a pek ngaingaimi a si tiah ka hmuh.

(5) Biaknak le tlang holh

Biaknak le tlang holh hi an i peh ngaingai. Khrihfa sinak le mirang holh hi naih te in an umkal ti peng. Tck., Mizo ram ah, Duhlian holh tlang holh ah can khawhnak a ruangbik cu, Missionary hna nih, Duhlian holh in Baibal le hla cauk an ser; Thawngtha an chim hmasat. Duhlian holh le Pathian Thawngtha an rak kal ti caah a si. Hakha cu lairam ah Thawngtha thlaici a luh hmasatnak a si. Lai ca zong, Hakha holh in tuah hmasat a si i lai ca a tuahtu cu Surgeon Major A.G.E Newland a si. Hlan lio ah, Tidim le Falam peng hna nih, Hakha lei hla hi tha ten an rak sak khawh. CCOC riantuan lio ah, thlanglei laitlang mi hna nih, an theihbik mi holh cu, Hakha holh a si. CACC riantuannak hi 2013 ah kum 25 a si cang lai i Jubilee zong tuah dingah timhtuahnak a um. CACC ramchung ah Khrihfabu Associasion vialte lak ahcun kan Hakha laica hi cawnnak le hmankhawhnak ding caah CACC nih hram thukpi thlak in rian a tuan cangmi a si. Ramleng ummi khuaza ramkip zongah lai holh le lai ca cawnnak hi tuah khawhnak dingah tampi rian a tuan cang. A tawinak in a donghnak ah langhter ka duhmi cu CACC, GS hruainak in fimthiamnak lei vuanci zung nih cozah Sianginn laica cawn ding konghe pehtlai in tuanvo an pekmi hna Kalay Universty ah Saya a tuan lio mi Dr. Sang Hlei le Sayama Sui Hliang he Kalay ah voikhat tonnak a ngeih hnu ah September 30 ah Hakha ah tonnak an ngei than.

Cu cahcun hi tluk in laica cawnnak ah timhtuahnak ngeih cio le tangka tampi dih in tawlrel mi cung cio ah rawh-ralhnak a um sual ahcun laimi phun lak ah thatnak nak in chiatnak tu a chuak sual deuh hnga maw tiah phannak a um ko.
 
Biatlang komhnak

Lairam holh phun vilate zoh le a cuaithlai lengmang tik ah, atak ah tlang holh a cang kho dingmi cu, Hakha lai holh le Laizo holh hi asi ko tiah ka ruah. Tidim holh, Asho Chin holh, Mizo le Hualngo Mindat holh hna hi, an tha tuk ko na in, laimi pumpi caah, hman dingah a fawi ding an si lo. Laizo holh le Hakha holh lawnglawng hi a tlak veve mi an si tiah ka hmuh. Laizo holh hi, lai radio holh a si caah, Hakha holhnak in tampi hmai ah a kal. An aw a nem caah a ngaih a nuam, duh a nung ve. A si nain, an ca thanchonak, a thiammi milu le holhnak hmunhma cuai thlai tik ah Hakha lai holh nih tamtuk a thlau ve than. Cucaaah, a lamkip in zoh le a cuai thlai tik ah Chin miphun pi nih zatlang holh ah Laizo holh hman ding hi cu a caan a si ti lo. Sining, dirhmun a lamkip in zoh tik ah Hakha lai holh hi Qualified mark a hmuh caah tlang holh si dingah a tlakbik ko hnga lo maw. American holh a rumnak cu an holh nih a zawh lo zongah miphun dang holh a simi, England, Potugai, French holh tibantuk kha an chap i an hman tik ah nihin ah American holh cu vawlei cungah uar bikmi holh a si. Cu ve bantuk in kan rung cin holh nih a zawh lo ahcun Tidim holh Falam holh tibantuk zong bet chih ah zei dah a sual. Hakha holh nih a tlinh khawh lomi na ti kho maw na co maw ti can ah na ngah maw  ti cu a tu hi kan hman dih cang ko. Tlam a tling ngai ko hih.


Chirhchan:-

        1). CACC Mekkazin (2007) Laimi tlang holh he pehtlai in Pu Hai Vung Lian ttialmi chungin tam deuh cu laak i ttial thanmi a si.
        2). Hakha Post Vol. 1 No. 44
        3). The Chin Journal Vol.3 No. 1 P. 13
        4). A voi 55 nak Chin Phunpi Ni tlinnak capar

Ca ttialtu:
           

            Rev. Chan Chum
            Zathang, Sangte chung, Liannawn hrin
            HKBC. 

______________________

Note : 1. Hi capar cu Rev. Chan Chum nih a ttialmi kha Lai Forum ah Rev. J. Biak Peng nih a rak thlah chinmi vun post tthanmi a si.

2. Global Chin New Media Group ruahnak si loin ca ttialtu ruahnak a si.                                                                                                                        


      


Older news items:

Last Updated on Friday, 02 November 2012 19:19

Laica Kong

Interview Biahalnak

Minthang Thawng

Contact Us

Mailing Address
GLOBAL CHIN
MEDIA GROUP

215 Sand Beach Bvld,
Apt 107

Shreveport, LA 71105
USA

globalchinnews@gmail.com
_________________

Global Chin News is a non-profit news agency